UMUMİ HIFZISSIHHA KANUNU ÇERÇEVESİNDE UYGULANAN PARA CEZALARININ YASAL DAYANAĞI VE İPTALİ İSTEMİ
Av. MUHAMMET CAN KARACA · 19 Kasım 2026 · 5 dakikalık okuma
Bu çalışmamızda Umumi Hıfzıssıhha Kanunu çerçevesinde uygulanan ve günümüzde
özellikle Covid-19’un yayılmasını önlemek amacıyla alınan tedbirlere uymayanlara yönelik
kamu otoritesi tarafından caydırıcı ve önleyici nitelikteki idari para cezalarının akıbetini
değerlendirmeye çalışacağız.
I. CAYDIRICI TEDBİRLERİN GEREKÇESİ
Sağlık Hizmetleri ve Çevrenin Korunması başlıklı T.C. Anayasasının 56. Maddesinde ele
alındığı üzere ‘Herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi
geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevrenin kirlenmesini önlemek devletin ve
vatandaşların ödevidir. Devlet herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini
sağlama; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek
amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler’, denmektedir.
Bu hususta Cumhuriyetin Nitelikleri başlıklı T.C. Anayasasının 2. Maddesinde altı çizildiği
gibi sosyal bir hukuk devletinin gerektirdikleri, toplumun huzuru ve sıhhatinin korunması
adına her türlü tedbiri almak ve uygulamaktır. Türk Ceza Kanununun 195. Maddesinde
düzenlenen ‘Bulaşıcı Hastalıklara İlişkin Tedbirlere Aykırı Davranma’ başlıklı madde
metninde covid19 gibi bulaşıcı hastalıklardan birine yakalanan veya bu hastalıktan ölen
kimsenin bulunduğu yerin karantina altına alınmasına dair yetkili makamlarca alınan
tedbirlere uymayan kişi iki aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır denmektedir.
Suçla korunan hukuki yarar kamu sağlığı olmakla birlikte, sosyal devlet anlayışı güdülerek
beden ve ruh sağlığının korunması adına müeyyideye bağlanmıştır.
Dünya Sağlık Örgütü tarafından Pandemi olarak nitelendirilen (covid-19) salgından T.C.
vatandaşlarını korumak ve salgının yayılmasını önlemek amacıyla İçişleri ve Sağlık Bakanlığı
tarafından çıkarılan genelgeleri hatırda tutarak kamu sağlığının olumsuz etkilerini en aza
indirmek adına il/ilçe umumi hıfzıssıhha kurulları ve il korona virüs bilim danışma kurulları
tarafından valilikler aracılığıyla bir takım düzenlemeler ön görülmüştür.
T.C. Anayasasının Temel Hak ve Hürriyetlerin Kısıtlanması başlıklı 13. Maddesinde ‘Temel
hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmadan anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ancak kanunla sınırlandırılabilir,’ denmekle birlikte bu hususta getirilen
kısıtlamaların en büyük dayanağı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu olmaktadır.
II. GETİRİLEN KISITLAMALAR KARŞISINDA UYGULANAN
MÜEYYİDELER
Tüm Dünyayı etkisi altına alan Covid-19 salgını karşısında dünya ülkelerinin bu salgının
yayılmasını önlemek adına bir takım önlemler aldıklarını yukarıda da izah etmiştik. Bu
tedbirlere uymayan vatandaşlara karşı kamu otoritesi tarafından uygulanacak yaptırımların
karşılığı ‘idari para cezası’ olmaktadır.
İl Hıfzıssıhha Kurulları, Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 27. Maddesi uyarınca ‘Mahallinin
sıhhi ahvalini daima nazarı dikkat önünde bulundurarak şehir ve kasaba ve köyler sıhhi
vaziyetinin ıslahına ve mevcut mahzurların izalesine yarayan tedbirleri alırlar.’ İş bu madde
aracılığıyla, denetim ve kısıtlama makamları kamu sağlığını üstün menfaat kabul ederek gerek
ulaşım ve seyahat gerek temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunmadan kısıtlanması kararı
verebilirler hiç şüphesiz bu hususun en büyük dayanağı ‘sosyal devlet’ ilkesidir.
Peki, ‘sosyal devlet’ ilkesinden ne anlaşılması gerekir?
Sosyal devlet, devletin, toplumun sosyal refahını maksimize etmek amacıyla müdahalelerde
bulunmasını öngören bir devlet modelidir 1 . Sosyal devletin temel amacı; en geniş anlamda
piyasa ekonomisinin başarısızlıklarını ve yetersizliklerini ortadan kaldırmaktır.
• Sosyal devlet, müdahaleci bir devlet anlayışıdır.
• Sosyal devlet, düzenleyici bir devlet anlayışıdır.
• Sosyal devlet, yeniden dağıtıcı bir devlet anlayışıdır.
• Sosyal devlet, girişimci bir devlet anlayışıdır.
• Sosyal devlet, bireylere hak ve özgürlüklerin sağlanması bakımından pozitif bir devlet
anlayışıdır 2 .
Yine Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 72. Maddesi bahse konu edildiğinde, ‘sosyal devlet’
anlayışıyla birlikte tecelli eden sıhhati ve düzeni bozucu bir salgın hastalıkla karşı karşıya
1 YAY, Tarihsel Süreçte Türkiye’de Sosyal Devlet, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, s.147,
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/59664
2 YAY, a.g.e, s.148
kalındığında alınması gereken tedbirler ele alınmıştır. Altı çizilmelidir ki ilgili kanunun 72.
Maddesinin 1. Fıkrasında, ‘ zuhurundan (ortaya çıkma) şüphelenildiği takdirde bile;
-serum ve aşı takibi,(72/1-2)
-gerekliyse karantina altına alınması veya riskli yapıların tahliyesi (72/1-7)
-gıda maddelerinden bulaşıyorsa tüketiminin yasaklanması (72/1-6)
-hayvanlardan buluşma riski varsa, risk taşıyan grubun telefi (72/1-4)
- hastalığı taşıdığı şüphesi olanlar dâhil olmak üzere, hastaların sağlık kurumlarında müşahede
altına alınması(72/1-1)
gibi önlemler alınabilecektir.
III. ÖNLEYİCİ TEDBİRLERE RİAYET ETMEYENLERE KARŞI KOLLUK
GÖREVLİLERİNCE UYGULANAN İDARİ PARA CEZALARININ AKIBETİ
NE OLACAKTIR?
Korona virüsü salgınına karşı alınan önlemler gereği Türkiye Cumhuriyeti Devleti genelinde
birçok ilde maske takmanın zorunlu olduğunu hatırlatarak, İçişleri ve Sağlık Bakanlığının
talimatıyla İl Hıfzıssıhha Kurullarınca alınan kararlarla birlikte 1593 sayılı Umumi
Hıfzıssıhha Kanununun 282. Maddesi uyarınca uygulanan idari para cezasının hukuki yönünü
incelemeye çalışalım.
Umumi Hıfzıssıhha Kanunu md. 282;
Bu Kanunda yazılı olan yasaklara aykırı hareket edenler veya zorunluluklara uymayanlara,
fiilleri ayrıca suç oluşturmadığı takdirde, iki yüz elli Türk Lirasından bin Türk Lirasına kadar
idarî para cezası verilir.
Maske takmak zorunlu olduğu halde maske takmayanlara uygulanan idari para cezasının
hukuki dayanağının ilgili kanunun 282. Maddesi olduğunu haklılıkla söyleyebiliriz.
Binaenaleyh, idari para cezası kesebilecek makamın kim olacağını anlayabilmemiz için aynı
kanunun 294. Maddesinin ikinci fıkrasına bakmamız gerekmektedir.
Umumi Hıfzıssıhha Kanunu md.294/2;
Bu Kanunda yazılı olan idarî para cezaları mahallî mülkî amir tarafından verilir.
İdareyi temsil eden bir makamın görev alanında olan bir yetkiyi başka bir mercie
bırakabilmesi için bu konuyla alakalı yasal bir düzenlemenin mevcut olması gerekmektedir.
Yürürlükteki hali hazır Türk Hukukunda ise böyle bir düzenlemenin henüz mevcut olmadığını
gördüğümüz için kolluk görevlileri tarafından kesilen idari para cezaları hukuka aykırı
olmaktadır, bu hususta fikrimizce kolluk görevlileri sadece ihlal tespit tutanağı
düzenleyebilmelidirler. İdari para cezası uygulayabilecek olan makam ise hiç şüphesiz
mahalli mülki amirdir.
Kolluk görevlileri tarafından hukuka aykırı bir şekilde kesilmiş olan idari para cezalarına
karşı itiraz yolu ise 15 gün içerisinde başvurmak üzere Sulh Ceza Hâkimliğidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz.